Archive | Amasiko & Amagugu RSS feed for this section
January 20, 2015

Kay Mzizi- inyanga yesintu oHlange

Ukufiqwa kwenholokhono no Mnumzane Kay Mzizi ngomhlaka 03 kuMandulo 2014 eNanda, oHlange. Umhlolikhono nokufiqwa: Zandile Mazibuko

Ubaba umMzizi ungumlaphi waseNanda, osebenza ngezinto njengamanzi nezihlahla ngokusiza abantu nezimo zabo ezihlukahlukene. Noma ukugula noma into angakwazi ukuchazeka kubantu futhi nakuwe futhi ayisakwazi ukubekezeleka empilweni wena angakwazi ukuk’siza. Waqala lomsebenzi wakhe lapho avela khona eEastern Cape ngo1979 lapho yena wayesasesikoleni ngalesosikhathi. Ukhuluma ngokuba umlaphi ukuthi kufika kanjani ukuthi umuntu abe umlaphi, ukthi umuti wenziwa kanjani nezihlahla, namanzi ukuthi umuntu uya eSipingo afike amucwilise khona noma akunikeze amanzi ozowa sebenzisa ekhaya.

Ubaba umMzizi ukhuluma ngezimo zabantu ukuthi kuze kufike lapho umuntu akhona ingoba umona bese umuntu aqhale ukuthakatha. Umuntu unomona ngoba unento anganayo noma akakuthandi bese aqhale ukukuthakatha kube into embi kabi. Abantu bafika nezimo ezahlukahlukene njengokuthi umuntu athandana naye, imali, umsebenzi noma kungaba ukuthi unemoya emibi, uyaba siza bonke ukuze labantu bathole usizo kulezi zikinga zabo. Hhayi lokho kuphela kodwa futhi usiza umphakathi waseNanda, izingane ezinganako ukuhla futhi nabazali manje badinga usizo.

Amantombazane uwathumela esikoleni kodwa uma sebeqedile isikole ngoba imali ayikokahle abakwazi ukuthi baqhubeze izifundo zabo eyunivesiti bayahamba basebenze nawe ubaba umMzizi kwuhlelo okuthiwa iHome base care lapho uma sebeqedile basebenza ezibhehlela nonesi ukuze bazakhele imali yokuziphilisa. Abafana bona badlala ibhola amaqhembu anjenge Orlando Pirates neKaizer Chiefs ibaqhashe, uthi lokhu uqheda ukulamba emakhaya futhi nase mphakathini.

Uthi futhi kubalulekile ukuthi umuntu abenolwazi ngomsebenzi wakhe wokusizabantu abahlukahlukene ngokwebala kodwa lokho akumubambezeli noma angakwazi ukubasiza ezizimweni zabo. Into ebalulekile kuwena ukuthi umuntu ukuze akwazi ukwenza umsebenzi wakhe umuntu fanele azi isihlahla ukuze wenze amakambi futhi fanele ubenesiphiwo sakho ukuba umlaphi.

 

 

 

November 19, 2014

Inkhulumo emkhatsini wa Khayelihle Mnqayi

ZULU CHILDREN THAT DANCE INGOMA

Inkhulumo emkhatsini wa Khayelihle Mnqayi na Tebenguni Nxumalo

06 Mfumfu 2014, Inanda

 

Tebenguni: Ungangitjela kabanti ngawe?

Khayelihle: ligama lami ngingu Khayelihle Mnqayi, ngatalelwa Kwamaphumulo, ngakhulela khona, emabanga laphansi ngiwentele e Mbitane primary, ngasuka lapho ngaya eQopho high school lapho ngentele khona mabanga lasetulu. Ngitsite nangisuka lapho ngaya e Ohlange lapho ngente khona matikuletjeni.

Tebenguni: yini ligama lalomdanso leniwentako,wawufundzaphi futs wafundziswa nguban?

Khayelihle: ayibitwa ngemdanso kepha ibitwa ngekutsi ingoma, ikhona ingoma yemantfombatane nengoma yebantfu beselisa noma ke emadvodza. Ihlukane ngetigaba letintsantfu, kukhona lekutsiwa sichunu, bese kuba khona lekutsiwa ushameni, yona ke ayijaki ishaya kancane. Kepha tonkhe tibitwa ngekutsi ingoma futsi tigidza ngekushaywa kwetandla.

Tebenguni: wayifundza kanjani nje?

Khayelihle: ngayifundza lesikhatsi ngisahlala kwamaphumulo, lesikhatsi ngifundza emabangeni laphansi, kute lowangifundzisa kepha ngafundza ngekuyivbuka uma bayigidza, ngaleso sikhatsi bengisenta emabanga laphansi kakhulu, bengivele ngibabukele nabagidza bese ke ngiyabona kutsi lunyawo luphakanyiswa njan nangekutsi timele tihambisane kunye netandla letisuke tishaywa ngaleso skhatsi. Ngitsite nangisuka emabangeni laphansi sengiya kulasetulu, ngichubeke ngayigidza ingoma, ngacedaza emabangeni lasetulu, ngitsite nangicedza ngatakhela ami emacembu lapha eNanda, nginelicembu lekutsiwa machwane, lelifaka ekhatsi bantfu besifazane kanye nebesilisa , kuphindza kube khona umkhonto lekulicembu lelifaka ekhatsi besifazane nebesilisa.

Tebenguni: kukhona yini lowakufundzisa?

Khayelihle; Kute lowangifundzisa, ngafundza ngekutsi ngibuke labadzala kunami bagidza lesikhatsi ngisakhula, ekhaya bo malume bami bebanelicembu lelakutsiwa ngema (lion), ngaloko ingoma kwakuyintfo leyayentiwa njalo njalo, noma sihamba nje botitfola sowugidza ingoma.

Tebenguni: ngumiphi iminyakato lebalulekile?

Khayelihle: ingoma uyayigidza ayikhulumeki, ngaloko ngeke ngisho kutsi kuneminyakato lebalulekile lekumele kutsi uyati. Uyayigidza nje ngendlela loyifunako, kutsi nje kumele kutsi ihambelane netandla losuke utishaya futsi kuhambisane nekuphakama kwelinyawo.

Tebenguni: ngutiphi tingoma letihambelana nengoma?

Khayelihle: ihambisana nengoma kanye nekusshaywa kwetandla.

Tebenguni: uvamise kuyenta ngasiphi skhatsi nje lengoma?

Khayelihle: ingoma iysgidvwa nome ngabe ngukuphi, ite indzawo letsite vele lebekelwe kona, njengobe ngishilo kutsi iyagidvwa noma ngabe kutsi niyamba endleleni kunye nebangan bakho, utitfole nje sophakamisa lunyawo, uma ngabe kwentekile weva kukhala luculo lwamaskandi ubese soyagidza umangabe ngukutis ilengatini yakho lentfo.

Tebenguni: uyitsandziswa yini?

Khayelihle: ngiyitsandziswa kuts yintfo yesizulu futsi nje ngingumzulu, phindze vele ngikhule ngayo, ngaloko ilangatini yami.

Tebenguni: ngabe ukhona umlandvo lowatiko ngengoma?

Khayelihle; Ngabe ngicamba emanga nangingatsi kukhona lengikwatiko ngayo, nalabadzala ngazama kubabuta ngatfola kutsi nabo bête lwati ngayo vele. Nalabadzala kunami, bogogo mkhulu batalwa bayikhandza vele ikhona.

Tebenguni: ngabe sekukhona yini lobafundzisile?

Khayelihle: sengifundzise bantfwana labancane, labafaka ekhatsi bafana ne,antfombatana, kepha batfwana labanemiyaka lengengci kulengemashumi lama bili nalamatsatfu, kulaba besilisa umnayaka uwakhatsalekile kangako, njengalaba besifazane, kulamantfombatane, kubangulabo labasaya enyokeni bayohlolwa kutsi basetintfombi yini. Kusekela ngacala kufundzisa, ngiyakhumbula nje lelinye lilanga, sasigidza kulelinye likhaya lapho besimenywe khona, bantfu beta ngebuningi babo batsosibukela, kwaba nemacembu lamaningi leta atocudzelana natsi, kwaba mnandzi kwaba njeyana. Kutsi emvakweni kwesikhatsi, bebantfu besebahamba bangibuta kutsi kantsi ingoma itobuya nini futsi, loku kwaba yinkhomba yekuts cha batfokotile kubona ingoma igidvwa ngaloluhlobo.

Tebenguni: ufundzisa bantfu labaneminyaka lemingakhi nje?

Khayelihle: emantfombataneni nginconota minyaka lengengci kulemashumi lamabili nakubili, futsi kusuke kubantfwana labasaya enyokeni bahlolwe, kulaba beslisa nome ngabe unangakhi umnyaka, Akukhatsalekile umangabe nje kutsi nusakhona kuphakamaisa lunyawo ugidze. Size sikhetse labancane emantfombataneni kutsi basete umsebenti lomnengi njengalaba labadzala, engomeni kucittfwa skatsi lesidze, ngaloko kufuneka bantfu labatohlala bakhona njalo uma ngabe badzingeka.

Tebenguni: ngumaphi malanga lenitilolonga ngawo?

Khayelihle: ngumsombuluko. Lesine kanye nemgcibelo, ngesabatha lapho khona basuke bakhona bangakayi nasesikolweni.

Tebenguni: nicitsa skhatsi lesinganani laphayana?

Khayelihle: Kuba lihora linye nemizuzu lemitsatfu.

Tebenguni: wenta njan uma ubhekana netimo laphokhona utfola kutsi munye webantfwana soyaphuma emgceni, angasentyi njengobe umlayetela?

Khayelihle; Esimeni lesifana nalesi sisebentisana kunye nabatali babo, mangabe kutsi khona lengibona kuts uphuma esandleni, ngivele ngichumane nebatali bakhe bese ke bona sebayakhona kumfaka emgceni, kona kunzima kuphatsa nome kwelusa bantfwana labancane, labanye vele mahlongandlebe ngalok bake bente intfo letokuphulaumoya, so kuyaye kudzingeke kutsi ube ngumuntfu lonenhlitiyo yekubeketela. Indlela labagcoka ngayo kebona kuba noma ngabe nguyiphi, emabhayi bavame kuwagcoka nangabe kutsi baya engomeni lapho bahlolwa khona.

Tebenguni: yini nje tingcinamba loke uhlangane nato njengathishela lfundzisa kugidza?

Khayelihle: akukho lokutseni lokubi ngekuba nguthisha, kuts nje uke utitfole socitsa skhatsi lesinyenti usengomeni, ungasabi naso skhatsi lesanele sekuba nemndeni wakho, uke utsi usahleli ubabone sebachamuka sebakulandza, ngaloko mele uhale ungumuntfu lotohlala atfolakala njalo, ubenelutsandvo nayo. Ungakhinyabteki umangabe kuts sebayakulandza. Lokumnandzi ngekuba ngumfundzisi kutsi, kwakh bunye emkatsini webantfu labahlala emmangweni nalokutsi kugcina kukwatanisa nebantfu lohlala nabo emphakatsini.

Tebenguni: sebakhona yini bantfu labakukhutsako?

Khayelihle: yebo bakhona, ikakhulu ngulabo labadlala umculo wamaskandi kanye nalabo labawuculako.

Tebenguni: Yini nje maphupho lonawo eminyakeni lesitfupha letako ngalabantfwana losebentisana nabo?

Khayelihle: ngifisa kubona labantfwana laba baphumelela, kona sisesephansi kepha kunalelotsemba lekutsi batogcina balutfo kusasa, inhloso yetfu kuts sifuna bangagcini benta tintfo letitobafaka enkingeni kusasa lokufaka ekhatsi kudla tidzakamiva, kweba lanye nekutsengisa kwentimba emantfombataneni.

Tebenguni: utibona ukuphi nje eminyakeni letako kanye nalabantfwana lobafundzisako?

Khayelihle: liphupho lami kutsi laba bantfwana lengibafundzisa kucula nyalo, kubabona sebalutfo esikhatsini lesitako, nabo bagcine mhlawumbe sebatiwa mhlaba wonkhe jikelele, akuyona nje intfo lesifuna kuyifundza sigcine khona lana. Sifuna kugcina sesimenywa phesheya kwelwandle sesiyoshingisa khona.

 

 

 

 

 

February 4, 2014

Izitshalo eWoza eNanda Walking Trail

Kusanezindawo ezinkulu eziluhlaza eNanda futhi iWoza eNanda Walking Trail isebenzela ikakhulukazi ngasemfuleni noma eduzane kwezindawo zezithelo endaweni encane. Njenge zitshalo esizithandayo ziyatholakala la. Ezinye zisentshenziselwa izihloso zokwakha amakhambi noma zihlanganiswe nesiko nangezinkolelo. Kodwa kunezitshalo ezigugulekile okufanele zinakwe noma zigugulwe.

Umbheki wethe wezitshalo, uLindani Zuke, unika izincazelo kodwa uyacelwa ukuba ufake ulwazi lwakho ngokuphawula ezansi noma ngemeyili kuthina ku enanda online@gmail.com. Tshela thina amagama ezihlahla ezihlukahlukenengesi Zulu futhi ukuthi umphakathi uzisebenzisela ukwenzani. Ungasishayela imeyili isithombe sesitshalo nesihlahla sakho.

Ungathola ulwazi ngosiko lomphakathi eWoza eNanda Walking Trail futhi ulandele ngomsebenzi esiwenzayo ngentuthuko ezayo.

 

IZIHLAHLA NEZITSHJALO ZEMVELO

Isihlahla sehlathi

Igama lokufika: i- Harpephyllum Caffrum

Igama lesi Zulu: umganu

Umganu uhlanganiswa nokuheha owesifazane ukuba ashade. Indoda ingalungisa ingxenye yamaqembe alesi sihlahla futhi awafake emzimbeni wobuso bakhe.

IMG_7998

 

 

 

 

 

 

 

i-misty plume bush

igama lokufika: i-Tetradenia riparia

igama lesi Zulu: iboza

Abantu bomphakathi basebenzisa lesi sihlahla ukwakha ikhambi lomkhuhlane. Buka okuningi ngalesi sihlahla kwi bogi Ulwazi.

IMG_8029

 

 

 

 

 

 

 

 

Isihlahla esinamaqembe amakhulu

igama lokufika: i-ficus lutea

igama lesi Zulu: umkhiwane

IMG_8138

 

 

 

 

 

 

 

Ubhanana wehlathi

igama lokufika: i-strelitzia Nicolai

IMG_8207

 

 

 

 

 

 

 

Ipaperbark thorn      

Igama lokufika: I- Acacia sieberiana common- paperbark thorn

Igama lesi Zulu: Umkhamba

IMG_8244 IMG_8245

 

 

 

 

 

 

i-ipomea

igama lokufika: i-ipomea Cairica

igama lesi Zulu: umaholwana

IMG_8243

 

 

 

 

 

 

 

I kei aphula

Igama lokufika: i- Dovyalis caffra

IMG_8171

 

 

 

 

 

 

 

 

IZIHLAHLA ZAMAFULUTHI NAMA VEJI

 Isihlahla somango

IMG_8049

 

 

 

 

 

 

 

Isihlahla samapetshisi

Igama lokufika: i-prunus persica

Igama lesi Zulu: umpetshisi

IMG_8166

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Amadumbe

Igama lokufika: i- Colocasia esculenta

IMG_8217

 

 

 

 

 

 

 

 

UKUHLANGANA NOKUGUGULWA KWEZIHLAHLA EZIHLANGENE

Okunyanyisayo, izihlahla eziningi ezihlangene, ezinye ziyingozi kubantu nasezilwaneni ezikhula eNanda. Izihlahla ezizimilelayo zidinga amanzi amancane, ziyagcinwa ezinye ziyasuswa endaweni lapho kuzofakwa khona izinto ezizosebenzela umphakathi.

Ngokwe Conservation of Agricultural Act (CARA 1983) izihlahla ezizimilelayo zichazwa ngezindlela ezintathu

Indlela 1: ukuguguleka okukhulu, kufanele kususwe kanye nezihlahla ezizimilelayo.

Indlela 2: ezingajwayelekile kodwa ezibalulekilezingatshalwa kodwa ngesivunywelwano.

Indlela 3: zingagcinwa, kodwa akufanelekile ukuba ziphindeke.

 

Insangu magojwana

Igama lokufika: I-parthenium hysterophorus

Igama lesi Zulu: umbulalazwe

IMG_8150

 

 

 

 

 

 

 

Imbali yase mexico yelanga

Igama lokufika: i-lithonia diversifolis

 IMG_7980

 

 

 

 

 

 

 

Isihlahla sekinati

Igama lokufika: I-senna didymobotrya

IMG_8202

 

 

 

 

 

 

 

I-Spanish reed

Igama lokufika: Arundo donax

IMG_8212

 

 

 

 

 

 

 

INapier Foddor noma utshani Bendlovu

Igama lokufika: i-Pennisetum purpureum

IMG_8204

 

 

 

 

 

 

 

I-Syringa

Igama lokufika: IMelia azedarach

Igama lesi Zulu: umsilinga

IMG_8137

I-Oeander emthubi

Igama lokufika: I- Thevetia peruviana

IMG_8192

 

 

 

 

 

 

 

 

 

I-Indian shot

Igama lokufika: I-Canna indica

IMG_8198

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ISingapore daisy

Igama lokufika: I-Sphagneticola trilobata

IMG_8213

 

 

 

 

 

 

 

I-Butterfly orchid tree

Igama lokufika: I-Banhinia purpurea

 

IMG_8139

 

 

 

 

 

 

 

 

 

I-Jambolan

Igama lokufika: I- Syzygium Cumini

Igama lesi Zulu: umdoni wesilungu

IMG_8232

 

 

 

 

 

 

 

Isihlahla sophepha sase Brazil

Igama lokufika: I- Schinus terebinthifolius

IMG_8230

 

 

 

 

 

 

 

 

 

I-Large Cocklebur

Igama lokufika: I-Xanthium Strumarium

IMG_8216 

 

 

 

 

 

 

 

I-Balloon Vine

Igama lokufika: I-Cordiospermum grandiflorum

IMG_8199

 

 

 

 

 

 

 

Usandanezwe

Igama lokufika: I-Chromolaena odorata

Igama lesizulu: Usandanezwe

IMG_8195

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Izimpande zika woyili

Igama lokufika: I- Ricinus communis

IMG_8185

 

 

 

 

 

 

\

I-Agaratum

Igama lokufika: I- Ageratum conyzoides

IMG_8188

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Umbhangabhanga

Igama lokufika: I – Solanum mauritianum

Igama lesi Zulu: umbhangabhanga

IMG_8162

 

 

 

 

 

 

 

 Ifulemi lika Nandi

Igama lokufika: I –Spathodea campanulata

IMG_8154

 

 

 

 

 

 

 

I –Goosefoot

Igama lokufika: I –Syngonium podophyllum

IMG_8156

 

 

 

 

 

 

 

I –Barbados gooseberry

Igama lokufika: I –pereskia aculeta

IMG_8148

 

 

 

 

 

 

 

 

 

U- four o’clock

Igama lokufika: I –mirabilis jalapa

IMG_8140

 

 

 

 

 

 

 

Ihlanganiswe ngu Sabine Marschall, enikwa ngu Lindani Luke (umbheki wezihlahla we Durban Green Corridor) ngezi 31/01/14.

November 6, 2013

U-Thembinkosi Nelson Mthembu owenza amahawu nezimphahla zesikhumba

U-Thembinkosi Nelson Mthembu wase Nanda (Newtown A) wenza amahawu kanye nezinyo izinto zesizulu ngesikhumba. U-Nkanyiso Dlamini uxoxisane naye mayelana lomsebenzi, ngomhlaka 16 kuMfumfu 2013.

Umbuzo:  Njengoba baba uwumuntu owenza izinto zesintu ngicela usichazele ukuthi ukwenza kanjani, siqale ngalo ihawu nilenza kanjani?

Impendulo: Uma wenza ihawu abanye babuye balibize ngokuthi isihlangu, uma silenza, ngidinga isikhumba senkomo esisemanzi ngisiqondise kahle bese ngiyasishuka bese ngiyasisika ngifake intonga.

Umbuzo: Ngicela ukubuza ukuthi yini insimbi?

Impendulo: Insimbi uhlobo lwenyamazane kodwa uma sesikufake kwibheshu sikubiza ngomgobo, njengoba ukubona nawe nje.

Umbuzo: Ngiyabona ukuthi kunezihlango ezincane nezinkulu, ngabe zensetsheziswa ngokufana futhi zenza umsebenzi owodwa nala amakhulu, ngabe futhi  ayekhona lamahawu ngezikhathi zakudala?

Impendulo: Amahawu la amancane asetshenzizwa abantu besimame kakhulu uma kuzoba nemigidi la amakhulu asetshenziswa abantu besilisa uma babeya empini, kodwa ngoba esikhathini samanje azisekho izimpi bawasebenzisa uma benza imigidi.

Umbuzo: Manje lokho khona kwiyini, kwenziwa ngesikhumba sani?

Impendulo: Lukho kuyibheshu lenziwa ngesikhumba senyamazane.

Umbuzo: Kuba ngemuva noma ngaphambili?

Impendulo: Lokho kufakwa ngemuva, kukhona okwangaphambili ukuthi akukho lana khona okubizwa ngesinene kufakwa naleyanto ebizwa ngokuthi injobo.

Umbuzo: Yona injobo yakhiwa ngani futh ifakwa kuphi?

Impendulo: Nayo yakhiwa ngesikhumba senyamazane ebizwa ngokuthi insimbi ifakwa ezinyaweni.

Umbuzo: Yini isidwaba futhi senziwa kanjan sona?

Impendulo: Isidwaba kuyinto egqokwa abantu besimame yona yenziwa ngesikhumba senkomo esisemanzi siqale sishukwe kakhulu sifakwe insipho i-sunlight e-yellow bese sisigcoba amafutha noma i-Rama bese siyasithunga-ke.

Umbuzo: Ngiyabona la ukuthi nenalento yezangoma yini igama layo futhi yenziwa kanjan yona?

Impendulo: Siyibiza nje ngesigqoko sezangoma yona ilula ngoba sithatha iwool nokotini bese uyayithunga kanye nobuhlali.

Umbuzo: Ngibona ugqoko lana lenziwa kanjani nezithebe zenziwa kanjani zona?

Impendulp: Sithatha isihlahla somsilinga esikhulu bese siyazibaza kahle sisenze sibesihle bese siyasishisa ngemuva kube sengathi into enemibala emibili.

Umbuzo: Izimbadada zona nizenza kanjani?

Impendulo: Ngesilungu bathi ama-sandals kodwa thina sizibiza ngezimbadada. Uma sizenza siye sithathe ithayi lemoto elidala silisike kahle ukuze kuvele lento emhlophe kulona bese silenza kahle libukeke njengesicathulo esihle.

Umbuzo: Ngicela ukubuza ukuthi izikhumba zenyamazane nizithola kuphi nendawo?

Impendulo: Nazi izikhumba zenyamazane kodwa ezensimbi lezi izona esikwazi ukuthi sizithole ngoba kuyabiza ukuthola lezi ezempala.

Umbuzo: Nizithenga kuphi nendawo?

Impendulo: Kukhona la esizithenga khona kubazingeli; kunabantu abasemthethweni, abazingela ngomthetho eziqhingini naseziqiweni bese bayasidayisela zona lezizikhumba.

Umbuzo: Izinduku zona nizithola kanjani?

Impendulo: Izinduku zona siyahamba siyozigawula kude ehlathini bese siyazigcwegwa kahle zibe ubhoko oluhle zihlukile zona kunesizibiza ngokuthi isagila lesi esiba nekhanda, bese kuba khona lezinduku ezinhle nje esizigawula bese siyazicwecwa zona ezinye zizihlobiza ngowaya sizithunge kahle, besekuba khona le okuthiwa isinswebhu sona senziwa ngesikhumba senkomo sisithunga kahle sesiphothe, kushwangaso izinkomo uma umuntu elusa nengane uma ziganga iyaqonda njengothi lomkhonto.

Umbuzo: Manje kukhona izinto enizenzayo, njengo mata nje wokundlala phansi?

Impendulo: Ukhona umata, siyawenza nawo, sithatha isikhumba senkomo sisishuke kahle sibe sihle sisiphale ngetshe sisigcobe ngamafutha.

Umbuzo: Umuntu uyakwazi ukuthi afike nesikhumba sakhe?

Impendulo:  Yebo, uyakwazi ukthi afike nesikhumba sakhe siyamenzela lento ayifunayo ngesikhumba leso afike naso.

Umbuzo: Manje ngicela ungichazele ngalezigqoko nangalezinto ezilengayo lana.

Impendulo: Izigqoko lezi zigqokwa abantu besimame, zonake sizibiza ngeqoma sithatha, ubutshani ne-wool siziluke kahle bese kuthi ngaphansi sifaka indwangu eyinethi bese sithungela phezu kwayo. Zenziwa ngabantu besimame isikathi esiningi.

Umbuzo: Manje lento engathi umshanelo iyinike yona?

Impendulo: lokhu sikubiza ngesala, kusebenza uma kugaywe utshwala kusetshenziswa khona ukugovuza utshwala, bese lokhu okungathi ispuni khona sikubiza ngegula khona kukha utshwala uma buzofakwa okhambini, bese kuba imiqhele le eminye kube nezinsimbi lezi ezilengayo lana.

Umbuzo: Ngaphandle kwezidwaba nezigqoko azikho ezinye izinto zabesimame enizenzayo?

Impendulo: Isidwaba kuphela esisenzayo ngoba kuba yinto egqokwa umuntu wesimame oshadile kwiyisiko lwethu amaZulu ukuthi kumele sigqoke ayikho enye into ayigqokayo ngaphandle kwaso uyalala, uyavuka, ugqoka sona isidwaba, ngoba intombazane yona igqoka isigege kuphela ayisigqoki isidwaba.

Umbuzo: Manje sikhona isigege la?

Impendulo: Cha, asinaso thina isigege la kodwa bakhona abazenzayo izigege.

Umbuzo: Manje awusho, ngibuze ukuthi niyakwazi ukwakhe izichathulo ngezikhumba?

Impendulo: Cha, asikwazi ukuzenza izichathulo thina ngezikhumba kodwa kukhona abakwazi abakufundele ukwenza izichathulo, kunendwao eThekweini engake ngasebenza khona babekwazi khona ukwakha ezichathulo babenemishini yokwenza izichathulo thina la asinayo imishini yokwenza zona.

Umbuzo: Awusho baba imikhonto yona niyenza kanjan ibe mihle kanje futhi icije kanje?

Impendulo: Imikhonto, sithenga izinsimbi bese siyazi grayinda kahle nazo zicije kahle besesiyazithunga kahle la ngemuva ukuze zikwazi ukubambeka.

Umbuzo: Ninaso  isikhumba sembuzi lana noma ninesenkomo nesenyamazana kuphela?

Impendulo: Yebo, sinaso isikhumba sembuzi.

Umbuzo: Naso niyakwazi ukwenza ibhesu ngaso?

Impendulo: Yebo, siyakwazi kodwa kuba amabhesu ezingane isikathi esiningi, futhi sinaso nesikhumba sengwe.

Umbuzo: Kukhona abantu enibasapilayela lomsebenzi, ngaphandle kwama-tourist nabantu basebandleni lamaNazaretha?

Impendulo: Kukhona isitolo esila eShaka Marine World esibadayiselayo lomsebenzi wethu siyabadayisela izikhumba noma umsebenzi esesiwenzile kodwa bathanda kuthenga izikhumba esezishukiwe ngoba bathanda ukwenza izichathulo zesikhumba.

Umbuzo:  Ngicela ukubuza ukuthi ngabe ama-tourist ayafika la abuke fuhi athenge?

Impendulo: Yebo, ayafika ama-tourist athenga ashiye nama-tips kodwa mina lezinto angizenzeli ama-tourist isikathi esiningi, ngenzela ibandla lami engikhonza kulona lamaNazaretha ngizidayisa khona lezinto, ngoba siba nemigidi.

Umbuzo: Abantu besimame nabo bavumelekile ukuthi bazenze lezimvunulo noma abantu besilisa kuphela?

Impendulo: Yebo, bavumelekile ukuthi bazenze ngoba nakudala ibona vele abantu besimame ababesala emakhaya benze lezinto ukuqhuba usuku uma abantu besilisa besemsebenzini.

Umbuzo: Wena wafundiswa ubani ukwenza lezinto ozenzayo  ungazifundisa izingane zakho?

Impendulo: Mina ngayifunda lento ngisemncane njengoba ngishilo ngaphezulu ukuthi abantu besimame ibona ababenza lezinto ngisikathi sakudala, nami ngafundiswa umama wami ukweza lezinto, ubaba engekho eseThekweni eyosebenza ngasengawuthanda lomsebenzi. Yebo, ngingathanda ukuzifundisa izingane zami lomsebenzi yebo imfundo ibalulekile ngoba nami ngafunda eUNISA kodwa ngiyawenza lomsebenzi ngoba kuhle ukuthi ukwazi ukwenze izinto ngezandla zakho ngoba kungenzeka ungawutholi umsebenzi owufundele, uma ukwazi ukuzenzela izinto zezandla uyakwazi ukuziphilisa.

 

Thembinkosi Nelson Mthembu no Nkanyiso Dlamini

 

November 1, 2013

Ukuhlolwa kwezintombi (izintombi zamasiko esintu)

U-Phindile Chiliza no Sihle Mkhamisa bahlela ingxoxo noMrs Nombulelo Madondo, ophethe isikhungo sokuhlohlwa kwezintombi eNanda ngase  Mtshebheni. Ingxoxo yenzeka ngomhaka 6  kuMfumfu 2013.

Umbuzo: Ungubani igama nesibongo?

Impendulo: Ngingu Nombulelo Madondo

Umbuzo: Ngicela uchaze kabanzi ngalolu siko nano kubaluleka kwalo ufisa ukulibona linjani ngelinye ilanga?

Impendulo: Mina ngizalelwe eRichmond kanti futhi bekwiyinto ebiyenziwa kanti bekuyinto engikhuliswe ngayo futhi bekuyinto engaphakathi kimi ngathi umangifika lapha eNanda ngabona abantu abadala benza izinto ezimbi, ngibona nezingane ezincane zihamba nabafana emgwaqeni ngase ngibona kuncono ngivule isikhungo sokuhlolwa kwezingane. No mntwana wami ngiyamhlola ngisho namanje ngoba esemdala. Manje wenza unyaka wesibili eUNISA. Bese kuba khona nesifo se ngculazi kwaba isona futhi esangigqugquzela ukuthi ngivule lesi sikhungo, kwenziwa nezinto eziningi okunjenge misebenzi yezandla noma futhi kukhona okhuliswayo, izintombi ziyahlolwa ukuthi zikulungele yini ukuthi zingene esigcawini. Futhi ngiyafisa ukuthi leli siko lingapheli ngoba lingaphakathi kimi. Ngoba ngize ngikhiphe nase phaketheni lami ukusiza ngithenge ubuhlalu ngenzele ukubajabulisa.

Umbuzo : Yini eyakwenza ukuthi uvule  lesi sikhungo, iziphi futhi izinto ozisebenzisayo uma uhlola, uwenziwa kanjani lomsebenzi?

Impendulo :Ukuqala kwami ukuhlola ngaqala ngalandelela ngathatha izingane zami ngiyohlola komunye ugogo kwaze kwaphela izinyanga eziyisithupha engitshela ukuthi ulala kanjani umntwana uma usumhlola. Futhi ngiyakwazi ukubona uma umntwana enesilonda semimoya kungathi khona ogange ngaye kanti cha isilonda.

Umbuzo :Ngabe lukhona yini uxhaso oluthola kuhulumeni?

Impendulo: Alukho uxhaso engilutholayo ku hulumeni ngiyazizamela mina imali yokuthenga ubuhlalu nokwenza ezinye izinto kulesi sikhungo.

umbuzo  : Isiko  noma umkhuba ukuhlolwa kwezintombi?

Impendulu  : Kulisiko ngoba uma umntwana esethola umshado kumele kube khona inkomo yomqhoyiso manje kumele ahlolwe ukuze kwazeke ukuthi wayishiyaphi.

umbuzo : Wenzenjani uma ngabe uthola ukuthi intombi isiyonakele ushukela wayo?

Impendulo : Umntwana angimtsheli lutho ukuthi kuhambe kanjani ngiyamfaka nje ibala elimhlophe njengezinye izintombi bese ngifonela umzali wakhe ngimtshele ukuthi akeze emhlolweni olandelayo  bese ngiyamtshengisa ukuthi kwenziwa njani uma uhlola. Bese ngilalisa ingane  encane abone ukuthi kunjani kushukela wayo bese ngilalisa omunye bese ngibiza ingane yakhe ukuthi nayo izolala bese eyabona umzali wayo  ukuthi akufani nokwabanye bese ngiyamtshela ukuthi bengingafuni ukuthi uthi ngithe ingane yakho ayiseyona intombi bengifuna uzibonele wena ingane yakho. Bese beyahamba. Bese uyafika umbuze ukuthi wenziwe yini kanje ngoba mina ngabona ngokudlule ngayitshela ukuthi angiboni kahle yingakho ngibize wena mzali wakhe ukuthi uzongibukisa.

Umbuzo : Ngabe izivakashi zivumelekile yini ukuthi zize ukuzobuka uma uhlola?

Impendulo: Cha akuvumelekile ukuthi kuze abanye abantu uma ngihlola ngoba nabezempilo abavumi ngoba manje kuyimfihlo kumele kube yimi engibhalise igama lami emnyangweni wezamisiko phecelezi(kwa Arts and Culture)

Umbuzo:  Ngabe bakhona yini abakugxekayo noma bekukhombe ngeminwe ngokwenza lomsebenzi?

Impendulo : Chabo abekho abangikhombayo mhlampe uma bekhona abangikhombi bengibona mhlampe bayangihleba kuphela. Igama leqembu lethu ‘Izintombi zamasiko esintu’. Uma umuntu ezojoyina ngiyamutshela imithetho yalapha bese umuntu eyaziqhubekela futhi uma umuntu engasezi angimubuzi ukuthi kungani engasezi. Mhlampe angaze axoshwe umama wakhe ukuthi eze.

Umbuzo :  Ngabe uhulumeni kukhona yini akwenzayo ukuxhasa lelisiko?

Impendulo: Ay mina angiboni ukuthi khona uhhulumeni akwenzayo ukuxhasa leli siko ngoba uma befuna ukuhamba beye emhlangeni abangenayo imali ngiyazama ukuthi ngibakhokhele behambe ngoba umntwana engaba nokudikibala kokuthi siyahlolwa kodwa uma sekufanele sihambe siyo jabula emhlangeni asiyi. Ngoba ngisho uzama ibhasi alitholakali.

Umbuzo   :Ngabe ukuhlola kuqala kubantu abangakanani noma umuntu onjani ohlolwayo?

Impendulo  : Ukuhlola mina ngikuqala ku muntu oneminyaka eyisi shiyagalombili (8) ngoba uma ingane uyiyeka ngeke wazi ukuthi ubani ogange ngayo mhla usufica ushukela wayo ungasekho. Uma ngimgeza bese ngimginqa embhedeni ngimbheke ukuthi ngabe akekho yini odle ushukela ngoba ingane ingesaba ukusho umuntu ayithembise mhlampe ukuyidubula.

Umbuzo    :Kulesi sikhathi esiphila kuso siyashintsha futhi namasiko aseyaphela wena uthini ngalokhu.

Impendulo :Mina angiliboni isiko liphela kunalokho ngilibona liya phambili kakhulu ngisho isikhathi singashintsha kodwa abantu bayaqhubeka nesiko.

Umbuzo     :Ngabe zikhona yini izinselelo obhekana nazo kulomsebenzi?

Impendulo : Ayikho inking engiba nayo ekuhloleni izintombi, inkinga ekhona ilena yezi mali ngoba uma sekuyiwa emhlangeni kumelle ngizizamele mina ukuthiizintombi zihambe.

Umbuzo :  Ngabe wawuqala nini lomsebenzi?

Impendulo : Ngaqala ngo 2009  ukuvela obala ukuthi ngiyawenza lomsebenzi ngawuthatha kumama wami eseshonile ngazenzela ezinganeni zami ngase ngivela obala ngakhuluma nabazali bavuma ngase ngenza nezangaphandle izingane. Ukuwenza nje ngiqale ngo 2006 ngiwenza ezinganeni zami kuphela.

Umbuzo : Ngabe kwakuhlolelwa endaweni enjani kuqala?

Impendulo: Kuqala kwakwenziwela ngaphandle ikakhulu emakhaya endaweni eyihlashana ngaphandle. Kulendawo ngihlolela ekhaya elikhulu kagogo. Kuqala ngangihlolela entabeni abantu besilunguza besishaya ngamatshe ngabona ukuthi sizolimala ngase ngicela kumkhwenyana wami ukuthi size layikhaya.

Umbuzo: Ngabe uyafisa yini ukuthi lelisiko livikelwe kuze liqhubeke eminyakeni ezayo?

Impendulo : Impela ngingajabula ukuthi livikelwe lingapheli lelisiko siphinde sikhule ngalo nezingane ezisazo zalwa zikhule ngalo leli siko.

Umbuzo : Ngabe abantwana bayanda noma bayancipha kule nhlangano yakho?

Impendulo : Bayanda kakhulu ngoba inyanga nenyanga bakhona abajoyinayo noma abanye basuka kwamanye amasiko befike baqhubeke nokuhlolwa lapha.

Umbuzo : Uma umntwana esefike esikhathini sokwenzelwa umemulo ngabe bayafika yini abazali bazintombi ukuzobonga ngokuba phathela izingane zabo?

Impendulo : Bayafika omama ukuzongibonga bangembese izingubo zokulala.

Umbuzo :Uma esenzelwe umemulo ngabe kusuke sekumele yini ukuthi azithathele izinqumo zakhe ngempilo yakhe?

Impendulo : Umntwana uyohleze engumntwana asikho isidingo sokuthi aziphathe.

Umbuzo   : Ngabe bagqokani abantwana uma sebehlolwa. Umehluko kulolusiko kusukela kudala kuze kube imanje?

Impendulo  : Ukhona umehluko ngoba ukube kusekudala ngabe ngigqoke isidwaba senkomo hhayi lesi sendwangu. Izintombi kufanele zigqoke okuluphawu lokuthi zizohlola njenge bhayi. Ibhayi yilona phawu lokuthi lentombi iyahlolwa.

Umbuzo  : Ngabe bayelulekwa yini ukuthi kungani kumele bazigcine futhi bahlolwe?

Impendulo : Akhona amakilasi lapha sibaluleka khona ukuthi kumele baziphathe kanjani futhi sibatshele ukuthi bakhona abafana bazoshelwa ngoba bahle kodwa kumele babatshele abafana ukuthi siyeza isikhathi esifanele.

Umbuzo :Ngabe niyabakhetha yini abantu ngokobuzwe noma nihlola abantu abamnyama kuphela?

Impendulo :Chabo, mina ngihlola wonke umuntu othandayo angikhethi ibala lomuntu. Ngiyafisa ukuthi wonke umuntu abone ukuthi lolusiko luwusizo ezimpilweni zabantu.

Umbuzo: Ngabe nginephutha uma ngithi kumele ube nesineke uma uzophatha abantwana?

Impendulo: Kumele ubenobizo kulomsebenzi ungenzi ngokuthi ubone bani.

Umbuzo : Ungathini kulaba abancolisa usiko abalwenziswa yindlala?

Impendulo: Umangizwa, abanye ezikhungweni zabo bathi kujoyinwa ngo pondo abahlanu bephinde babakhiphe uma behlolwa. Cha mina ngihlola ngo pondo owodwa nakhona ngenzela ukuthenga ama gilavu okufaka ezandleni.

Umbuzo: Njengo mama wamasiko, uma ingane isiyonakele ngabe uyayiphelezela yini ingane ukuthi iyolanda inkomo kamama?

Impendulo: Mina umzali ngyamtshela ukuthi uma esebonile ukuthi ingane yakhe isiyonakele, ngizobe sengibiza amaqhikiza ne gosa bese beyahamba beye lapho intombi yonakale khona. Kodwa ngebhadi angikaze ngibone muntu obenaleyo nkinga. Selizobuya lisitshele iqhikiza ukuthi lihambe kanjani.

Umbuzo: Ngabe izintombi zihlolwa nini?

Impendulo: Esontweni lokuqala enyangeni noma kwelesibili njengoba kade behlolwa namuhla kungu mhlaka -6.

Umbuzo : Ngizwe umama ekhuluma nge-paper work ngabe khona umnyango okhipha izitifiketi noma uzikhiphela wena ngokwakho?

Impendulo : Mina izitifiketi ngiyazenzela mina ngokwami. Sizithola ngokuthi kumele uzimisele ngokuhlolwa izinyanga zize zibe isithupha, emvaka 6 months uyasithola noma uma sekuvalwa unyaka ngiphinde ngibanike. Kuphinde uma ngabe kukhona intombi enomemulo bese siyayinikeza isitifiketi.

Siyabonga kakhulu sifunde kakhulu namuhla.

Saphinda senza ucwaningo ezintombini ezihlolwayo kuso lesi sikhungo ‘Izintombi zamasiko esintu’. Amagama alezi zintombi: uAnele Njibe, Sinethemba Gumede(igosa) kanye no Ayanda Nala bahlala khona eNanda. Abanye abantu ebebekhona nkathi senza ucwaningo uMama Madondo bese kuba uPhindile Chiliza kanye no Sihle Mkhamisa.

Umbuzo :Sibabuze amagama abo kanye ne gama leqembu noma inhlangano yabo.

Impendulo: Ekuqaleni kwesokudla uAnele Njibe, owesibili uSinethemba Njibe maphakathi Umama Madondo obahlolayo ekugcineni uAyanda Nala.

Umbuzo: Ngabe niqale nini ukuhlolwa, yini futhi eyanenza nathande lelisiko nathanda ukuhlolwa ezinye izingane zingakwenzi noma naniphoqwa abazali?

Impendulo: uAnele yena uthi; waqala ukuhlolwa ngo 2005 wagqugquzelwa umzali ukuthi akwenze ukuze aziphathe kahle. uSinethemba waqala ngo 2009 ukuhlolwa nguye owokuqala owaqalwa ukuhlolwa kule nhlangano yabo no anti uyena owamcela ku mama wakhe. Uze uyakuveza ukuthi bayahlonipheka emphakathini futhi bathola nesithunzi ngokuhlolwa kwabo. “Ngibona kuyinto emnandi kakhulu ngoba nabantu banamhlanje abakwenzi lokhu”. uAyanda yena, “Ngaqala ukuhlolwa ngo 2005 ngagqugquzelwa umzali ngagcina sengithanda sekuyimina engitshela umama ukuthi ngiyohlolwa”.

Umbuzo : Ngabe niphatheka kanjani njengoba nihlolwa?

Impendulo: U-Anele, “Siyajabula kakhulu ngokuhlolwa ngoba thina siyavikeleka ekwenzeni ucansi sibancane kanti futhi no anti uyasiyala ngokuthi thina siyizimbali zesizwe useze wasinika amabhangele abhalwe ukuthi izazi ngoba esivezela ukuthi kumele sizazi”. U-Sinethemba, “Ngathola ibhande emhlangeni kuyimanje lisekhona ngoba ngiyaziqhenya ngalo ngisho bebuza ukuthi ingani ngingalikhiphi”. U-Ayanda uthi naye uyakuthanda ukuhlolwa.

Umbuzo : Libaluleke ngani leli siko eezimpilweni zenu?

Impendulo :Libalulekile ngoba ngisho sinezinkinga ezincane uAnti uyasiyala. Nanokuthi uyahlonipheka ngakini futhi siphathene kahle nabanye bengeza sizofika sibaphathe kahle. Ukuhlolwa kugqugquzela ukuziphatha ingakho sikuthanda.

Umbuzo: Ngabe amalungelo enu aniboni yini ukuthi ayalimala uma niqimba niveza umzimba?

Impendulo: Chabo, awalimali amalungelo ethu kunalokho siyaziqhenya kakhulu.

 

 

 

 

 

 

October 23, 2013

I-Masisizane Service Centre – Mrs. Rita Bophela

I-Masisizane Service Centre yinkulisa (day care) yabantu abadala kanye nabantwana  abayizintandane (pensioners and orphans). Leliziko lasungulwa nguNkosikazi Bophela eminyakeni engama-58 eyedlule, elisunguliswa usizi ayelubona lubhekene nabantu abadala bangalesasikhathi uma beyohola impesheli lapho babebhuqwa ngamakhaza asekuseni behleli esidlangalaleni. Ngaphandle kokunakekela abantu abadala kanye nabantwana abayimitshingo ubethwa ngubani, iMasisizane Service Centre iphinde ifundise, yeluleke, futhi icijise izaguga kanye namakhehla ngamakhono anhlobonhlobo, kuwona esingabala ukuzivocavoca, ukwenza imisebenzi yezandla, ukuzisebenza, ukubhala njalo njalo. Leliziko elizinze eNanda lizishintshe kakhulu izimpilo zabantu, kusukela kwabancane kuya kwabadala. Lapha kusizwa wonke umuntu, akukhothwe phela emasini.

U-Sihle Mkhamisa ngokuncedisana noPhindile Chiliza babe nethuba lengqayizivele lokubuza ngeMasisizane Service Centre kumqali nomsunguli walo, intombendala uNkk Bophela kwi-interview ekhethekileyo mhla ziyi-8 Okthoba 2013, ehambe kanje:

Sihle Mkhamisa (SM): Ngicela usiphe amagama obizwa ngawo.

Mrs Bophela (MB): Igama lami ngiwuMrs Rita Bophela.

SM: Ngicela uthi ukungikhela phezulu ngeMasisizane Service Centre.

MB: I-Masisizane i-Daycare centre yabantu abadala, abafika ekuseni bahambe ntambama. I-Masisizane yaqalwa imina. Ngathi ngihamba ngiya emsebenzini, ngisasebenza, ngabona abantu abadala nehleli bothe umlilo, kubanda, kubanda, kubanda. Inhliziyo yami yaphatheka kabuhlungu. Then I decided that I’d rather get help, ngithole usizo, uxhaso, ngakhe indlu lapho bezoholela khona i-pension khona la kule Centre.

SM: Njengoba ukwakha leliziko kwakube ngumbono wakho. Ingabe amandla okuthi umbono wakho ugcine usuphumelela wawathathaphi? Wathola uxhaso noma kwaba izithukuthuku zakho?

MB: Kwaba umbono wami ngihamba ngedwa. Nokusunguleka kwalendawo kwaba semandleni ami. Kwakungabo-July kanje, kubanda. Ngasengibona lombono lo, ngasengizama ke manje ukuthi ngiqoqe abantu, abasesontweni abanye, kanti abanye abomphakathi. Nganxusa ukuba siqoqane sizobonisana ngalombono wami. Abantu abadala engasebenza nabo.

SM: Manje izidingongqangi zokuqhubeka nomsebenzi nizithola kuphi? Ingabe kukhona abanixhasa ngazo noma niyazihlanganisela?

MB: Saqale sazenzela ngokwethu isikhathi eside singaxhaswe muntu. Kuhambe kwahamba singaxhaswe muntu. Saze sezwa ukuthi ukhona u-Social Development oyaye axhase izinhlangane ezinje ngalezi. Sabe sesithola i-funding khona lapho on a monthly base khona sizokwazi ukuthi sithenge i-material yokuthunga.ngoba siyathunga. Sithenge –material yokwenza amakhandlela namacansi nayo yonke into ephathelene nomsebenzi wezandla. (uzozibona zonke lezi zinto khona lapha.ngisazokukhombisa.). Selilonke, i-funding siyithola kwa-Social Development. Akhona namanye ama-funders (shame) nkosi yami, asisizayo xa sicelile. Kuyenzeka sibhale incwadi sicele usizo lwawo. Basisize financially, basisize nge-material, abanye basisize nangezingubo zokugqoka sinikeze ogogo kanye nabantu abaswele kulendawo.

Phindile Chiliza (PC): Bengisacela ukubuza weGogo le-Foundation wayisungula ngamuphi unyaka?

MB: Ngayiqala ngo 1955. Kodwa singekakhi. Ukuyakha lokhu sikuqale ngaboma-1968/69, ukuba kubekhona i-buliding. But we only had two-room builds then, sabe sesiyi-extend(a) sakha 1, 2, 3 rooms kanye nama-toilet.

SM: Ngabe akhona amanye amalungu obambisene nawo njengamanje,noma uwena kuphela ongumphathi walendawo?

MB: I got a Committee that I work with. Iyona esibonisana nayo ukuze sikwazi ukuqhubekela phambili. La kulelicala elilana (ekhomba) icala le-HIV/AIDS. Lapho kukhona amahovisi ama-orphans asizakala ngokuthi athole uxhaso ngokwama food parcels, siwanikeze nama-uniforms okuya esikoleni.Ngamaholidi bayeza ke lana, ama-orphans eza lana, sizowafundisa okuningi. Sicele umuntu from somewhere okwazi ukufundisa abantwana,eze azofundisa lezi zingane.

SM: Ingabe ogogo nabantwana niyakwazi ukuthi nibaluleke ngokomqondo ningenelele nasezingingeni zabo nibancede ekubhekaneni nazo, noma nigcina ngalama-services osuwabalule ngenhla kuphela?

MB: Konke lokho siyakwenza. Okokuqala nje, uma ugogo eqhamuka ekhaya usuke umsusa kwenye inkinga: kanti mhlawumbe akadli kahle, mhlawumbe uhlushwa zingane zakhe, mhlawumbe ufuna i-company lapho azohlala axoxe nabanye ogogo. Ungababona ukuthi ba-happy kangakanani uma beze lapha eMasisizane. Lapha sibafundisa ukusebenzisa izandla zabo. Sibenza bazibone ukuthi nabo bangabantu. (uyayibona le nto engiyishoyo?). Abazizwa bevaleleke ngaphandle. Ngisho noma ehamba ngenduku, edondolozela siyamtholela into ezomthokozisa, naye azizwe ephila.
Njalo ekuseni i-Quantum liyabalanda libalethe lapha, bafike basebenze. Bayajima futhi, bakhahlele amabhola futhi. Sibenzisa konke okwenziwa ngabantu.

SM: Nagbe oGogo beza yonke imihla lapha noma kunezinsuku ezithile abangazingeni?

MB: Empeleni beza izinsuku ezingu-5 evikini. Kodwa kukhona izinsuku abangazizi, kodwa umthetho uthi mabeze izinsuku eziwu-5. Khona akuthathi langa lonke actually. It almost half a day belana,ngoba they cannot concentrate all day long ngoba, sebebadala.

SM: Ingabe niyabafundisa ukuthi bakwazi ukufunda nokuzibhalela?

MB: Yebo. I-ABET sinayo khona la. Bafike lana bengakaze baye esikoleni, kodwa sebeyakwazi ukuzikhiphela imali emshini manje, bachofoze kuphume imali ngale koskusizwa umuntu. Sebeyakwazi ukubhala, ukufunda nokisayinda izincwadi, nanoma bengakwazi ukubhala amanye amagama, kodwa sebeyakwazi ukubhala since befunde la.

SM: Lokho nikwenza ngoncedo lukabani? Ingabe ninabo othisha ababufundele ubuthishela noma nisebenzisa ulwazi lwenu eninalo?

MB: Yebo sinaye uthisha wethu lana okufundele.uyena ofundisa u-ABET lana. Kukhona no-Coach obajimisayo abenzize ama-exercises, baye bafike nabanye bangaphandle bazolekelela, kwenziwe ama-games kanjalo.

SM: Ingabe abasebenzi bakho baqashwe ngokugcwele noma bayakuncedisa nje ngaphandle kwenkokhelo?

MB: On our side la, sinama-caregivers. Ama-caregivers ahamba aye emakhaya kulabo bantu abangakwazi ukuzizela lana. Bayahamba (caregivers) baye emakhaya bafike babheke izidingo zabo ogogo. Kuthi lowo ogulayo bamphelezele baye e-Clinic, bamgeze ongakwazi ukuzigeza, bamhlanzele indlu yakhe, bamenzele konke angakwazi ukuzenzela khona.
Ngale, sinamanye ama-caregivers anakekela abantwana (orphans), anakekela namakhaya angenakho ukudla, babanikeze ama-food parcels, on a monthly basis, abhale phansi. Until untwana aze athole i-grant (social/ child support). Baphinde babasize ukuze bathole i-grant okanye i-pension.

SM: Ingabe ninawo amanye amagatsha eMasisizane kwezinye izindawo?

MB: Cha, kuphela kwalona okwamanje. But I would love to extend it (Masisizane), iye nakwezinye izindawo. Okwamanje sisabanjezelwe yi-financial resources, ayikakobi right kahle hle. Kodwa uma siyithola imali singakwazi ukuyokwakha kwenye indawo. Siye kubantu-ke manje, hhayi ukuthi abantu beze kuthina njengoba benza njena. But due to finances we cannot afford that, as yet.

SM: Lemikhiqizo eniyenza lapha ekhaya nenza kanjani ukuthi ifinyelele kubantu? Ingabe bavumelekile abangathanda ukuyithenga?

MB: Yebo, siyabamema bazobuka nge-Display Day, sikhe nezitshalo (spinach, poatatoes, carrots etc) engadini bathenge. Nabo ogogo bayathenga uma sebegoduka. Bafike bapheke ukudla oku-‘fresh’ from the garden.’

SM: Obani abalimayo engadini nabayinakekelayo?

MB: Yibona ogogo. Bonke labo abasakwazi ukusebenza bazifikela mathupha engadini. Bakhona-ke nabo baba abafike basize lapha nalaphaya njengokuchelela nje kanje.

SM: Bukhona mhlawumbe ubuchwepheshe besimanjemanje enibusebenzisayo ekwenzeni imikhiqizo yenu kanye nasekusebenzeni nje kukonke?

MB: No, we use what they can use at home. Asiyisebenzisi i-equipment abangenayo emakhaya. Phela sibaqeqeshela nokuthi bafike bazisebenze nasemakhaya. Siyabanikeza nembewu bafike batshale emakhaya.

SM: Njengomuntu osebenza ngabantu, ngabe eyiphi inselelo eniyaye nibhekane nayo?

MB: It is none other than finacial resources. Imali ivele iphelele esandleni ingekaziqedi izidingo, kanti ne-stuff kufanele sande njengoba sikhula usuku nosuku nje isibalo sogogo abasijoyinayo.

SM: Linjani isasasa lophakathi ngeMasisizane?

MB: Umphakathi useseka kakhulu. We invite them kwi- AGM  esiba nayo lapho kuza wonke umphakathi uzobona ukithi senzani la. Sibe sesimema bonke ogogo baseNanda namaphethelo. Sisebenzisana kahle nomphakathi, uyasivakashela. Nathi siyaye siphume siye kuwona, ngisho nakwamanye ama- old age home nama daycare.

SM: esiphi isifisoonaso ngeMasisizane Service Centre?

MB: Isifiso sami ukuthi iMasisizane ikhule ifinyelele kuzona zonke izindawo, nalaba abancane bathathe inxaxheba ekuyikhuliseni. Phela imina engimdala kunabo bonke.Iningi labo ngayiqala lingekazalwa.

SM: Ngaphambi kokuthi iMasisizane ibe kulesi sakhiwo, yayiqale yaba kuphi?

MB: Ukwakhiwa kweMasisizane kulendawo kwakube yi-Vision yomfundisi waleli sonto (ekhomba), yena owayefuna abantu abawomama babe nento abayenzayo, wabe esengipha lendawo esokuzwa i-vision yami. Kodwa ingekabibikho lendawo, iMasisizane yaqala yasebenzela ngaphansi kwesihlahla, sihlala phansi kwesihlahla uma lingani izulu. Sasuka lapho sayongena eCathulani Creche sisebenzisa igaraji lakhona. And thereafter, ngashiya lapho, ngazoqalala lapha. Lendawo ngayakha ngisizwa umphakathi, zange ngiqashe muntu.

SM: Ingabe ikhona imizamo okanye izinhlelo ezenziwa iMasisizane ekunqandeni ubugebengu nokuba uvanzi entsheni yakulendawo?

MB: Abantwana bayeza lapha bazosiza, ikakhulu uma kuvalwe izikole. Siphinde sibafundise nokuningi nje okumayelana nempilo. Siyabatshela nge-drug abuse, nange teenage pregnancy siyabatshela ngayo.

SM: Njengoba abantu abadala bengabantu abahleli bebuthakathaka bengenampilo, ingabe ninabo odokaotela okanye abafundele ukubhekana ngqo nempilo yabogogo babanike namakhambi?

MB: Cha, asinawo ama-health practitioners, kepha sisebenzisa nayiya i-clinic yaseNanda. It’s just a few minutes walk. Beside, I am a Nurse by Profession. Ngangiwu-Nurse esibhedlela e-McCord for 35 years, nga retire, ngase ngiqala lomsebenzi, ngakho-ke uma isimo sikagogo singesibi kakhulu ngiyakwazi ukumnceda. So I can see umuntu ogulayo engekasho ukuthi ‘ngiyagula’.

SM: Ingabe izivakashi zakwezinye izindawo nakwamanye amazwe (tourists) ziyafika lapha ekhaya ukuzothenga imikhiqizo yenu?

MB: Yebo ziyafika. Kuyenzeka zisale sezidlula lapha mhlawumbe kade ziye lana eNanda Seminary okanye laphana kwaShembe (Ebuhleni). (nakhuya lana eduze). Zifike zithenge futhi. Ezinye zifika and donate whatever they can donate.

PC: Mina ngicela ukubuza, ingabe niyiqinisekisa kanjani i-safety yogogo?

MB: Bonke ogogo, ngisho nabangeyona ingxenye yeMasisizane siyabavakashela emakhaya siyobaona izimo abahlala phansi kwazo. Uma sithola ukuthi uhlukumezekile, sibe sesimfunela uncedo ukuqinisekisa ukuphepha kwakhe. Ngalapho asikhethi phela emasini. IMasisizane ngeyawo wonke umuntu ophila emiphakathini esiyakhele.

SM: Uthini ngalabo abasebenzisa izinhlangano ukuzenzela inzuzo ngabodwana kunokunceda abantu?

MB: UHulumeni indlela ayenzayo kubantu is not that easy. Kodwa kunina lokhu kwafika njenge initiative, I was not looking for gain anyways. Mina ngangidabukela laba bantu ebabenethwa yimvula ngithi mangibakhele umpheme abazokhusela kuwona uma bezohola. Kuqala i-pension yayiholelwa lana. Ngaphambi kokuba isiswe isiwe kwenye indawo.kodwa babeholela khona lana. Mina ngibe ngibenzela itiye while belinde i-pension yabo. That is love. Love that you give to people that you don’t even know. That is the exercise that I’m doing, and I want to ensure it that I do not just do it only with a friend or a relative ukuzijabulisa, uzijabulisa nomuntu ongamazi.

SM: Ungaluthatha lelolulwazi onalo ulunike omunye umuntu ukuba alusebenzisele ukuzizuzisa yena, hhayi wena?

MB: I use all I have. Uma une initiative yokuqala into yakho eceleni, I go there and help you to start it. Ngisho noseyiqalile, I go there to supervise ukuthi ihamba kahle yini, bese ngimcobelela ngolwazi lokuthi ikhule, ingashabalali some few months down the line. I would like to be an example endaweni, ngoba mina ngashadela khona la. I do not belong to anywhere, Iam from the Cape. Ngakho impilo engiyiphilayo kufanele ukuthi ngiyazi ukuthi ngisiza abantu baphi, kunokuthi usize umuntu ngoba umazi.
And another thing, uma uvakashela umuntu owenza umsebenzi ofana nowakho, uyam-invite naye azobona owakho. Awufuneki umona.

SM: Eziphi ezinye izinhlelo mayelana nezimpilo zabantu eniyaye nizisingathe lapha eMasisizane?

SM: Siyaye sibungaze usuku lwamasiko. Ngisho noma eliphi isiko siyahlangana lapha sijabule. Ngisho nabandla ezenkolo ahlukene nawo ayeza lapha, uShembe uyafika lana,iZayoni nazo ziyafika nazo zonke ezenkolo ongazicabanga. Phela singabantu sikhonza iNkosi eyodwa, ngakho angisiboni isidingo sama-division mina.

SM/PC: Gogo, sibonga kakhulu ngesikhathi sakho. Sikufisela inqubekela phambili emsebenzini wakho omuhle kangaka owenzayo.

MB: Kubonga mina zingane zami. Inkosi inibusise.

Cindezela lapha:

Usuku : 08 kuMfumfu 2013 eMasisizane Service Centre, eNanda

*                              *                              *

July 10, 2013

Umabo

IMG02890-20130630-1245

ubabezela ongokwesinxele, umakoti okwesokudla, izimpelesi zingemuva kamakoti

Umabo ngingawuchaza ngokuthi umshado wesiZulu, owenziwa emuva komshado omhlophe. Kuyenzeka ukuthi abantu benze umshado omhlophe bese benza umabo emuva kweminyaka eminingi beshadile kodwa kunenkolelo yokuthi, umuntu akashadile ngokuphelele, ngokwesiko lesiZulu uma engazange awenze umabo. Abanye abantu babhekana nezinkinga emishadweni (bahluleke ukuthola abantwana, kube nokungazwani nabasemzini) bese kutholakala ukuthi amadlozi awathokozile njengoba umabo ungenziwanga futhi abamboni umakoti wabo engu makoti ngokuphelele. Umabo uwusiko olubalulekile, olunomthelelo nasebantwaneni, yingakho abanye benza umabo ngisho umkhenyana esadlula emhlabeni. Kuyenzeka nokuthi abantwana kudingeke benzelele abazali babo umabo ngaphambi kokuba bazenzele bona umabo,  ingane ayikwazi ukwaba abazali bayo bengazange babe.

 

 

IMG02891-20130630-1245

ubabezala ubeka amazwi okuvula

Ngokwesiko lesiZulu, kukhona amasiko ekudingeka enziwe ngaphambi kokuba umuntu ashade ngokuphelele, umabo uyisigaba sokugcina. Isigaba sokuqala ukulobola, kuthatha isikhathi, umuntu akaqedwa ngosuku olulodwa, bese kulandela izibizo (umkhwenyana uletha izibizo zikamama), bese kulandela umbondo (umakoti ulethela abasemzini ukudla) bese kuza umshado / umabo. Ngaphambi kokuba kushadwe, noma kuthiwa kuzokwenziwa umshado omhlophe kuphela, umakoti fanele akhishwe ngembuzi kubo bamshisele nemphepho ukwazisa amadlozi ukuthi indodakazi yabo isiyoba ilunga lomunye umndeni bese emuva komshado umndeni abakwa khwenyana kumele bamamukele ngembuzi. Kumabo, umndeni ngamunye uhlaba inkomo bese beshintshisana ngohlangothi oluthile lenyama.

Umabo wenzelwa ekhaya lika mkhwenyana, umakoti uletha impahla yasendlini yakhe bese elethela abasemzini izipho. Umakoti ufaka imvunulo; isidwaba, isicholo bese embhoza amahlombe. Umakoti uhlala ocansini, akabuki futhi akakhulumisi muntu, ukhombisa inhlonipho. Ubabezala uyamamukela    kokuba umcimbi uqale nobaba wakhe abeke amazwi amubalwa ukukhombisa ukuthi ubanikile imvumo yakhe. Umakoti uhlala ocansini, izimpelesi zakhe nodade wakhe balethe izimphahla, kube ibona abazilungisayo. Uletha ikhisti , umbhede ohamba nezinto zokuwumbathisa nemicamelo, bese elethela abasemzini amacansi, imicamelo nezingubo zokulala (abasemzini basuke bemunikile amagama abantu abazombhathiswa ngaphambi kokuba kufike lolusuku). Umuntu ngamunye uthola ucansi, umcamelo nengubo bese abesilisa benezelwe ngokhamba oluhamba nembengo. Uletha nemishanelo.

IMG02893-20130630-1248

Umakoti uhleli ocansini

Abantu abambathiswayo babizwa ngamunye, kuqalwa ngabesifazane (omama abadala bese kuba odadewabo bamkhenyana). Bese kubizwe abesilisa, banikwe izingubo zokulala, imicimela, umacansi nokhamba. Umuntu mebizwa, ulala ocansini, ilunga lomndeni langaka makoti limumbathise bese eyasukuma aculo, akikize noma asine akhombise ukujabulela izipho zakhe. Emuva kokuba bonke abantu bambathiswe, bese kugcine umkhwenyana. Umakoti uyasukuma athathe umbhede awendlale bese eyahamba afune umkhenyana. Bese emutholile amundlalele amacansi azohamba kuwona amuholela kumbhede alungiselelwe wona. Uqale ahlale embhedeni elengise izinyawo, umakoti athathe indishi enethawula nensipho alingise ukumugeza izinyawo. Bese emuvulela okundlaliwe embhedeni, umkhenyana alale, izimpelesi zika makoti noma odadebakhe (amantombazane amubalwa angakamakoti) amushaye ngoswazi oluncane bese eyavuka abaleke. Ayitholakali kahle incazelo yokuthi kwenziwelani lokhu.

Umabo uyisiko elibalulekile, uhlanganisa imindeni, umakoti alulekwe ngokuthi kumele aziphathe kanjani, ululekwa kubo nasemzini futhi. Lolusiko indlela yokuthi amadlozi ambone ngayo umakoti kunenkoleko yokuthi baletha izinhlanhla bejabuliswa umabo. Luyisiko oluhle lapho abantu bekhombisana ngemvunulo yabo, bacula baphinde basine. Luhlanganisa izinto ezahlukene zosiko lesiZulu.

IMG02901-20130630-1322

izimpahla ezifike nomakoti

Obhalile: Ayanda Siphesihle Ngcobo

kuNtulikazi 2013