Nov 15

Izinkumbulo zaseNanda – Florence Fikile Luvuno

by in Umlando & Nesikukhumbulayo

U-Mrs Florence Fikile Luvuno ohlala eNanda, usehlale kulendawo kusukela ngama 1950s. Ubenengxoxo no Mbali Ncanana, obelekelelwa ngu Nkanyiso Dlamini, ngomhla 2 kuMfumfu 2013.

 

Mrs Luvuno: Kwakukhona indiya esasakhenalo la igama lalo kwakuMawula, laliyinyanga.

Mbali: Laliyi nyanga?

Mrs Luvuno: Laliyinganga uMawula, uma wake wakha into noma wantshontsha entshimini yomuntu, umuntu wayakulona…..uzobona kahle. Kukhona uGiboji la ngezansi wayekade engushef -khukha esibhedlela sase St. Aidans. Kwakuthi uma benokhisimusi wabo, lezizinto zabo abazenzayo, basilethele nathi.Lezozinto abazigayile kanjalo ngoba phela siyizakhamuzi zandawonye, uyabona kwabangani bethu.Mangabe kuvuthwa omango, ubone befika besilethela omango noma izinto ezitshaliwe.

Mbali: Lento yayenzeka ngaziphi izikhathi?

Mrs Luvuno: Mina ngifike ngo 1954, 55, 56…57

Mbali: Ngo 57

Mrs Luvuno: Nje, kusukela ngaleso sikhathi ngo 57, ngoba baze basuka bona ngoba sebe thole indawo lapha phesheya amandiya asukake. Kwakukhona uSuliman owayela,owayenezinkomo kusengwa izinkomo kwakhe ezimbili, enamakhosikazi amabili eyisulumane. Lasuka la eVerulam, layothenga umuzi eVerulam.Lona belingakhohlwa ke kusakhona uMrs Dube, ukuthi lisuke eVerulam ngosuku luka mamDube limulethele ikhekhe njalo nje selisuka eVerulam.

Mbali: Eseshonile umkhulu Dube?

Mrs Luvuno: Umkhulu Dube esashona, nami ngafika esashona, ehhe ngafika esashona. Ngoba washona ngo 1946 umkhulu Dube mina ngafika la ngo 1954 ngomshado.

Mbali: Kombe uthe ugogo ubesukaphi?

Mrs Luvuno: Mina?

Mbali: Yebo.

Mrs Luvuno: eMnambithi.

Mbali: Oh! Okay.

Mrs Luvuno: Ngeza ngo mendo la ngo 1954 kwaku Okthoba, kuze kube imanje.Ehhe! wanginika unkulunkulu abantwana bakhulile bashadile, khonakhona la.

Mbali: Zikhona mhlampe gogo izinto ezazenzeka mhlampe la ngenxa yendaba zodlame ezathintana nawe nje?

Mrs Luvuno: Hayi udlame ke phela lafika mtakwethu, lashishiliza ke lona ubaba walayikhaya,washona ngo 88. Siqala ukuluzwa nje kude ngo 88, siqala ukuluzwa silibuka silibuka. Hayi lafika ngo lokhuzana, ngikhumbula ukuthi ngangikhumula inzila ngo 19…ngo 90, end of 90 ngangikhumula. Hayike lapho, kwakukhona umuzi wakaNgiba la ngasenhla, umama uNgiba. Ngikhumula ingubo,ingubo ezimnyama, eeh! Sebeyabulawa abantu, kushiswa imizi.Kukhona untombazana wathi, ma naba sebenkankumuzi. Kwakusemini,  ngathi mina, akakhiye, waseyakhiya, khona abantu phela angithi umawenze isizulu uyakhumula, kukhona into okhumula ngayo.

Mbali: Sekuphele unyaka ubaba eshonile?

Mrs Luvuno: Sekuphele unyaka. Awu! Wakhiya emnyango, angithi kuyadliwa namakhosikazi aphelele endlini, kwaqhuma inhlamvu, ngaphakathi emakhosikazini ayadla, izingane zabafana, abantu, ngathi kuncono kufe mina.Kukhona ezangena kuma-wodrobe, ngathi ngizothini konina, ngaphuma mina ngahlala phandle kwakuseyindlu endala kuvirandi ngahlala ngimbethe itshali, ngoba phela uma umdala owasemakhaya khona inhlonipho awukuhlukani nengubo emnyama, ngahlala phandle ngathi kuncono kufe mina kunezingane zabantu. Nala ekhaya kukhona umfana oyedwa owayekade engekho, ngahlala la bakhuphuka, bese bathi uphu’baba walayikhaya.Kwakungu Buthelezi lo owayengibuza, ngiyamazi waye inyanga la edayisa impepho.Ngathi ubaba walayikhaya usewashona njengoba ningibona ngimbethe kade ngikhumula izinto ezimnyama.Wakhumbula wathi “Woh!” kwasho ukuthi amawindi asefile. Ngi-arrange amabhasi azombuli’tshe, baphuma ngihleli la esihlahleni bangena la kaNgiba ngiyababuka,ngabona kushunqa intuthu nje kancane kwaNgiba. Hayi nganganaka ngathi mina hayi, ngoba ubeye esontweni uyena o-organize uPutco obuzothatha abantu bayombula itshe eSeminary. Bese kuqhamuka ubab’Malinga phezulu ngihleli phandle, bayadlula ke manje sebengene etuckshop ka anty Lulu wakwa Dube eyayila ngenhla, bathi khuluma kuthi kanyoko uma uthanda uzoyithola into oyifunayo, ngazithulela nje.Kuvaliwe endlini ngihleli phandle mina, kuncono kufe mina, badlula bathatha konke abakuthandayo. Bese kuqhamuka ubaba uMalinga, usonta ekuphakameni ugqoke ingubo emhlophe abesethi,  awu makhelwane, ngithi mina, yebo, athi yena, umgcine nini uNgiba, ukewamubona uNgiba, ngathi mina, ngimubonile ebuya esontweni. Wayesonta emaromeni, uthe uzokwehla ngicabanga ukuthi uyekhaya elikhulu elingale.Kanti sebemdubulele endlini.

Mbali: uNgiba?

Mrs Luvuno: uNgiba, ephambi kwezingane zakhe lezi ezincane zangena phansi kombhede, emini njalo. O-Buthelezi, lowo waphuma nezingubo nama khothenga, egaxe la ngimubuka ngalawami amehlo wahamba nazo. Hayi bese ngithinta ubabu Nzama ola ngikhuphuke nabo

Mbali: Ubabu Buthelezi lo ohambe..

Mrs Luvuno: Ohamba nequlu,wayehamba nequlu angithi, ududula amaphoyisa ekuthiwa amaZP, bese ethola ishansi. Hayi! Bahamba abantu mntanam’ bathutha abantu, wasala uNzama, kwasala nami, kwakwakhiwe konke la kuthathwa izimpahla zabantu kwenziwa yonke into ngibuka sathutha sayohlala kwa Dube. Hayi ngabona ukuthi kugcwele kwaDube sathuthela esikoleni Ohlange, kusekhona usawuli.

Mbali: Izindawo enaniphephela kuzona lezo?

Mrs Luvuno: Sathutha, impahla yami sayithutha nezingane zami, sayohlala esikoleni. Kwasho ukuthi esikoleni sekugcwele kakhulu nezimpahla.Wabagcina umntaka Dube uLulu balala khona abantu, wathi kuncono sife ndawonye.Manje sibuya ekuseni uyawusaba umuzi wakho awazi nokuthi uzofica bani.

Mbali: Imizi yonke le akusekho muntu?

Mrs Luvuno: Bonke abantu sebethuthile sebehambile, ngilokhe ngithi nami, nihambelani nami, ngenzela ukuthi ngingasali ngedwa. U-Nkulunkulu wangipha isu eliyisimangaliso sengikhathele manje ukuyo hamba ngiyolala kungakhanyi layikhaya ngiqeda kumula izingubo ezimnyama. Ngithathe ipulango eliyibhodi,uyakhumbula lamapulangwe ayekade efika nezimoto kuqala. Uyakhumbula? Ngithathe ipulangwe bese ngithathe elinye eliyisiqongqwane,ngiyababona emini bayeza bazoqhaqha imizi yabantu.Bese ngithi ezinganeni babhekeni ngewindi. Hayi! Ngilishaye lelipulangwe lidume njengesibhamu,beze bathi,bathi we ma bayema. Ngiphinde ngilishaye,bahlehla baphindela emuva,ngathi angisayi Ohlange ngizolala la.

Mbali: Indlela owabathusa ngayo leyo,yasebenza.

Mrs Luvuno: Kwakuthi mese ngizolala,sengithandazile ngiphumele phandle,ngilishaye ngoba asisalali embhedeni sesilala phansi, kwenzela ukuthi emawindini inhlamvu ingakutholi. Hayi iqhubeke lento kuthi nase mini ngiyibone seyihlangana lapha ngaphesheya inkatha, ihlangane ngisho ukuthi, ayi ngathi namhlanje alizolunga. Ngithathe  ikisti  yami ngiyibeke laphaya, ngabheka izinto ngaphezulu. Siqeda ukubuya Ohlange nezingane, untombazane wami ekameleni lakhe izingubo zisahleli ngoplastiki embedeni, kwasha. Afika amasosha emini, ngiqeda ukushaya lesisibhamu sami. Athi, unobani layikhaya mam,  ngathi mina ngingedwa, athi,  khipha isibhamu, athi, siqhuma manje, sikhiphe isibhamu. Ngathi mina, hhayi asikho, bathi, khipha isibhamu kade siqhuma, kukhona amabhunu nabantu,nezinye izizwe ezikhuluma olunye ulwimi. Ngathi mina, asikho isibhamu ngizonikhombisa ukuthi yini le ekade iqhuma, ngiyithatheke lento ngiyishaye bayizwe ukuthi iyona impela, abayizwile. Bath, ukwenzelani, ngathi, ngabe angikho lana ngikhona ngalesisenzo, ngiyabanona abantu sebe hambile. Bathi, wena awuhambi ngani, ngathi mina ngizohamba kanjani ngoba phela manje kithi kukude kuse Mnambithi. Hawu! Lathi elinye endaweni e-quiet kangangaka, ngathi mina umawuhamba kufuneka umuntu wesilisa ozofuna indawo enze konke, bese bethi, uphi, ngathi mina, washona. Ngithathe incwadi zakhe;  ama-death certificate, bese bethi uhlala bonani, ngathi, ngihlala nezingane la zise ncane. Bese bethi-ke, abelungu, amasosha, ubokwenza sho ebusuku mekufika amaphoyisa noma amasosha ukuthi unesiqiniseko sokuthi abantu bomthetho, ungavuli nje noma ikanjani ngoba uzothi uyavula, bayazi ukuthi umuntu wesifazane. Hayi bahambe ke.

Mbali: Manje gogo njengoba wena usubuyile, usubuye wedwa la uhleli wedwa omakhelwane abekho?

Mrs Luvuno: Abekho omakhelwane, bayasaba ukubuya, babuya emini bazopheka badle bahambe.

Mbali: Kodwa isibindi esingaka gogo, usithathaphi?

Mrs Luvuno: Uyayizwa leyonto, nezingane zami lezi zamantombazane, azikashadi kulesosikhathi zibuya emsebenzini mhlampe kwenye inkathi emini zibuya emsebenzini zithi, ma sesi ngale eskoleni sokwehla khona eskoleni. Ngathi mina makwaku daliwe ukuthi ngizofa ngenhlamvu kungcono kona ngife ngenhlamvu, khona layikhaya. Hayi ngahlala bantabami,  ngithe ngelinye ilanga lashunqa impela uthuli. Ngoba uNgiba lo wadutshulwa kanye nomunye, owaye udispesha la waka lokhuzana waka…waka Ndlovu, ehhe!.… Yena ke uthe unkosikazi akacashe ngaphansi kombede emini, kanti bazombona ewindini ukuthi ungaphansi kombede, bamushaya khona ewindini. Hawu! Kwathi bathi bezama befuna into yokumyisa ePoly ubuchopho babu ngasekho.

Mbali: Uphi manje ma uButhelezi, lo owayebhizi enza lezinto usashona noma usaphila?

Mrs Luvuno: Awu! Washona bamthatha bona abangakubo kanti ubeba lana nje ufuya nezinkonyana ngala, uyazeba eze la kubo kwaMaphumulo. Wabaleka esezwa ukuthi akukuhle, wayohlala lapha eBhambayi kukhona inkatha bamthathela khona, kwawu Nyathikazi ngaphesheya bamlandela eNdwedwe naye, baqala bewoqonda beshisa, bamthathela khona.

Nkanyiso: Kwakudlame lwe ANC ne IFP?

Mrs Luvuno: Yebo, babesethi loya muzi funale siwushise, ngoba vese owalayikhaya iwona owawususele, ubunzima nje engake ngabuthola, ubunzima engake ngabuthole. Wawuhlale ubethele i-ID la nebhuku lase bhange, kusama bhuku okutete la emhlane uma uhamba. Umakoti wakithi owayezile ezongikhumula, wathi, sisi hhayi ngiya hamba ngiphindela ekhaya, wayengo waseMnambithi. Ngathi, uqinislie ngeke uyimele lento nami ngiyimela ngoba ngingazi ngizophuma ngishonephi. Aphuma ama truck, abantu bahamba. Uyayizwa leyonto?

Mbali: Zazezaqala nini ukushintsha gogo izinto, mhlampe ukuba ngcono kanje?

Mrs Luvuno: Ukushintsha?

Mbali: Yebo.

Mrs Luvuno: Zaqala ukuthi zishitshe, kwabonakala manje ukuthi bayabanjwa,bayanjwa. Kakhulukazi ukuthi ama-ZP  iwona aphambili, zaqala ukushintsha manje izinto. Ngoba uyabona usikeni lo waqala ngaleso sikhathi, sasibasa i-prima stofu. Khona uzozwa usikeni wawenza usheshe ukuzwa kuthiwa balekani. Ngoba babekududula bayokuthela eBhambayi, amaphoyisa baqhamuke ngemuva bona bazenzele, kukhalisa inhlamvu,  hhayi indaba yokudlala.

Mbali: Babezebenza nama- ZP?

Mrs Luvuno: Yebo, ama- ZP kwaki lamaphoyisa okwakuthiwa ama- ZP.

Mbali: Oh!! Iwona lawa ayequduda abantu?

Mrs Luvuno: Into ehlangene nabo ngoba babenele bame nabo laphaya babale imizi, ekufuneke iqedwe finish.

Mbali: Manje gogo njengoba amaphoyisa afika la kuwena, athi ungavuleli inoma ubani. Wena wabona kanjani umehluko phakathi kwama- ZP, namaphoyisa angempela?

Mrs Luvuno: Angithi ke phela manje benzela ebusuku ukuthi ngingabovula nje nhlobo. Ngoba kukhona nomunye ke futhi umakhelwane langezansi, wayihloma. Afika nje kwakuntambama, angithi ke mina manje ngiyathunga umthetho wami. Kwakune kamelo nje kwakunezinto eziningi, oplastiki abahlelahleli, ngiyabona ukuthi amaphoyisa angena, athi, mama sifuna isibhamu layikhaya, ngathi, hhayi sifuneni, benomshini wokufuna isibhamu. Kudume umshini. “Sitsheliwe ukuthi kunesibhamu layikhaya,wena unomndeni wakho oseGoli abafowenu, kuthiwa kade useGoli bakuhlomisile,” kusho iphoyisa lomuntu. Ngathi, sifuneni khulekani, lutho abasitholi isibhamu, uyayizwa leyonto, ngoba babethola ngisho ezifihlwe ezibhananeni. Basebethi, hawu nawu umhlola asikho phela isibhamu yazi sizobuyela khona kulo ositshelile. Ngathi, buyelani khona.

Mbali: Uyazi ukuthi kwakubani lowo?

Mrs Luvuno: Ngangimazi kahle. Hhayi bahambe.

Mbali: Kushuthi gogo kwakunzima ukuthi niyaphila la kukhona abantu abanimpimpayo izinto ezingekho?

Mrs Luvuno: Ehhe ngoba phela, uyabona nje indoda nje futhi eyilimenemene. Afike ngakusasa lobaba langezansi. “Ngizwe kuthiwa bekungene amaphoyisa la kwakho mama Luvuno efuna isibhamu.” Ngathi mina, ehhe. Athi, benze njani basithololi? Ngathi besithathaphi, abazange basithole sikhona,  ngisho singekho. Ngathi sikhona siphelele sinenhlamvu zazo kodwa ngeke baze basinuke. Sengiyazi ukuthi bebethunywe ubani, ngitshela yena wahamba. Kanti uyena. Hawu umama wala okwamakhelwane sebelala kulowa muzi ngoba kubiyile, kukhona umuzi olapha obiyiwe.

Mbali: Bengisathi ngiyabuza ma ekuqaleni ukuthi zashitsha kanjani izinto, senibona ukuthi manje seniphephile?

Mrs Luvuno: Zashintsha ke manje izinto ke, kwaqala kwavinjwa. Kukhona umuntu okwakuthiwa uNjiyela, kukhona umgaqo oqanjwe ngaye la ngaphesheya.

Mbali: uNjela?

Mrs Luvuno:  U-Njiyela, owangala emaxhoseni, uma babembona babebaleka into ongayazi. Ngoba yena wayesishaya isibhamu, umntu owayeshaya isibhamu esiphethe la. Wayedila nomkhuba wokuthi uma kunesihlahla ingenile impi. Akhwele esihlahleni abashayele ephezulu, baze bayibona lento bathi nathi asikhwele phezulu simushaye umuntu ephansi, uyayizwa leyonto.

Mbali: Wayehamba yedwa nje?

Mrs Luvuno: Uba? Wayewakhetha ama-frontlines. Ngoba ngalelilanga kuzosha la ngabona ukuthi kukhona into ezongehlela. Kwakuyisonto, kwakubasela abangaki abafana, babewu four, kukhona nomfana wakwa Langa owayemhlophe kwakungathi ibhunu. Bagqoka ama-rainsuit a-brown ngasho ngathi, Nkosi yami namhlanje akuzongilungela ngasola nje. Kwaplanwa baplana,  baphethe izinkomfela ezingaka ngoba phela bese benomkhuba wokuthi kukhona abafana bala abasenza oLundi kusekhona uLundi. Manje uma kukhona into ngale, kukhona into evuzayo, bebekwazi ukuthi badlulisele umyalezo la engakabikho ama cellphone, bafonele kaDube. Ngesikhathi esithile  onogada imoto enje kanje, kanje. Yabanjwa-ke imoto, umuntu oshonelwe embethe  itshali, nayi i-coffin ngemumva, kanti igcwele izibhamu.

Mbali: Ziyaphi izibhamu?

Mrs Luvuno: Ziya eLindelani, kuShabalala, bazivimba. Kwathiwa nizivimbe  eNtuzuma. Bazivimba eNtuzuma. Hawu bandla washweleza umuntu wathi mina bengingazi, bathi mfwethu khululeka nisihlomisile. Bazithatha zonke izibhamu.

Mbali: Manje abantu abafana noNjiyela ma ibona, ababenisiza?

Mrs Luvuno: Asishaye, asishaye isibhamu ahambe kukhona umuzi wakwaMaphumulo ngale. Kwakunama thwasa akhona afike agcobe ibomvu ebusweni, agqoke izingubo zamathwasa  ezibomvu. Babuze,  kanti babuza kuyena, sifuna umuntu onje layikhaya thina asazi thina safika ngokugula. Uyayizwa leyonto?  Mese bebheke le babembalekela bona.  Kuthe langa lithile wavala ibhasi la ekuseni liqamuka phezulu, estobhini u-Putco, bangena phakathi, bathi, driver  lalaphansi, bashawa cishe babawu-seven. Emva kwalokho njengoba ngisho wathatha abafana abawu-four  wakhuphuka nabo. Ngathi, hheyi mam’Nzama angazi ngizoshonaphi namhlanje, ngisho kumam’Nzama. Wathi, hheyi kwanzima-ke, wanqamula wathi,washona la wakhuphuka, washona wathi lungu angithi phela ugada amasosha wathi lungu kukhona uNtuli la owayedayisa izingodo, njengoba namanje kuthiwa isezingodweni nje. Ngiyabuka njalo, ngabona ekhuluma no mama wakhona ngabona umuntu wesifazane entanta endlini, ngabona ephuma ne- prima stofu kanti uthela uparafini uyashisa.

Mbali: Ushiselani manje?

Mrs Luvuno: Washisa nje, washisa shisa, wakhuluma lokhu owayekukhuluma angazi kwakwenziwani ngale kukhona into eyayenziwa ngale kwalowo muzi. Wafika wabaqongqotha khona.  Mabemubona nje uNjiyela kwakungathi babona isimangaliso bebaleke. Athi, wozani manithi akusekho stobhi la,umncele umgwaqo ngale nangempela, wawusuka la uyogibela Ohlange. Uma ubuya ebolobheni, nomthwalo uzokwehla Ohlange.

Mbali: Ngenxa ka Njiyela?

Mrs Luvuno: Ngenxa kaNjiyela, nabo angithi ibona abathe nje umncele. Ehhe! Ngoba kwakukhona nabanye abakhe la imkhukhu. Wathi, welani ngithe umncele umgwaqo, bathutha nabo bawela.

Mbali: Manje gogo, ngizama uku undustander ukuthi uNjiyela uyena muntu owanephephisa noma uyena muntu owaye senokuhlukumeza.

Mrs Luvuno: Wayelwela nje leli plazi

Mbali: Oh, esefuna ukuliphatha?

Mrs Luvuno: Cha, wayelelwa leli plaza lethu ukuthi ngoba akekho umuntu ozokwenza ukuthanda kwakhe la. Umgwaqo uqanjwe ngaye la ukuthi wayelwela lona, abize imihlangano, kuhlanganiswe inkulumo, ukuthi ngesikhathi esithile kwenziwe into ethile. Waye i-breadwinner  yaleli plazi, uyayizwa leyonto.

Mbali: Kwase kwaphelelaphike  ngaye gogo?

Mrs Luvuno: Hawu! Bamthola, bamtholaphi? Khona lapha eBhambayi nakhona lapho basebe ngene, ngoba phela iBhambayi yayisihlukene phakathi. Awu! Bamthola. Kanti, sebemdwebele ufo oyisimangaliso, angithi imkhukhu yakhona isondelene. Khona ozovimba ngale, yena uma engena ngapha uzoyithela kulo, kangakuba bamdubula baze bamunyathela nge-hippo, bebona ukuthi angase avuke, ukushona kwakheke.

Mbali: Umndeni wakhe usakhona gogo uma ucabanga.

Mrs Luvuno: Umama wakwakhe ukhona uhlala ematikwe, makuholwa nje sike simubone, uhola impesheni khona la, sike simbone. Kwaqalake  manje ngathi kuthi ukuthi.

Mbali: Mhlampe unyaka ubani manje, bese kuqala ukuba ngcono?

Mrs Luvuno: Kwakungo 2000….2004, kwaqala impela ngaye kwangathi kuba ngcono.

Mbali: Usho ukuthi ngezikhathi zo 1990….1996?

Mrs Luvuno: Kwakushisa.

Mbali: Kwakusabheda?

Mrs Luvuno: Kwakushisa, uyayizwa leyonto?

Mbali: oNkanyiso basebekhona?

Mrs Luvuno: Hhayi babengakafiki.

Nkanyiso: Sifike ngo 1994, ngisemncane.

Mrs Luvuno: Kwakushisa, kuyisimangaliso ngikutshele. Wawubaleka  uyocasha emahlathini.

Mbali: Kodwa gogo kuhle ukubona ukuthi lezizinsuku usukwazi ukuhlala egcekeni lakho ushawe umoya.

Mrs Luvuno: Abanye bahamba ngalesiya sikhathi bayo hlala eMayville sike sithi ababuye. Bathi ngeke sebabhalisa nemixhaso. Sake sabanzima lesiya sikhathi sike sikhuluma ngaso nezingane zami.

 

This post is also available in: English

Tags: , , ,

Leave a Reply


6 + 6 =