Nov 09

Ukuhlinzwa Kwembuzi

by in Amasiko & Amagugu

Ukuhlinzwa Kwembuzi

Ilotshwe nguXolani Magwaza (September 2012)

Igama lami ngingu Xolani wakwaMagwaza. Ngineminyaka engamashumi amabili nane (24). Ngihlala endaweni ekuthiwa iseMzinyathi, eNanada. Ngingumfundi enyuvesi yaKwa-Zulu Natal (Edgewood campus) ePhayindane (Pinetown), lapho ngenza khona isitifiketi sezemfundo esibizwa phecelezi nge Post Graduate Diploma in Education (PGCE).

Inhloso yami yokuloba lesi siqephu wukuthi ngidlulise ulwazi enguluncele kwabadala, nakumpakathi wonkana kanye nezinto engikhule ngiziqaphela ngokuhlinzwa kwembuzi. Imbangela yokuloba leliphepha yingoba ngiyazigqaja ngesiko lakithi kwa Zulu ne Afrika. Ngifuna ukuthi ngigqugquzele nabanye ozakwethu ukuba bazigqaje ngamasiko abo. Bawahloniphe, okukhulu bawashicilele phansi ngoba amasiko ayalahleka uma engaqoshiwe. Isifo sokushabalala kwamasiko esisntu sikhulu kakhulu kwindlu emnyama ngoba asibanga nesiko lokuqopha umlando namasiko. Kumina isiko akusiyo nje indlela yokuphila kodwa isiko yimi uqobo, yizifiso zami, ngaphandle kwalo angiphelele.

Nokwesiko mplilo engikhuliswe ngaphansi kwalo, isiko lesiZulu abantu besilisa nabesifazane abenzi imisebenzi efanayo ekhaya. Okulundeleke kubafana ukuthi bakwenze uma bezalwa noma sebekhulile kuhlukile kunalokho okulindeleke kumantombazane. Kukhona izinto noma imisebenzi ekuthiwa “idalelwe”. Ukuhlanzwa kwezitsha kuthiwa kudalelwe abantu besifazane. Abafana bona kumele banakekele ibala, baluse nemfuyo. Uma ungumfana utholakala usuwenza imisebenzi ebekwele amantombazane noma abesimame uyaye uthethiswa noma ubizwe ngamagama ayiziswaza. Kuthiwe awusiyo indoda ngokupheleleyo.

Kanjaloke, ukuhlinzwa kwembuzi kuthiwa kungumsebenzi womuntu wesilisa noma umfana. Umuzwa uyafana nokushaywa kwezinyoni uma usakhula. Uma ungakaze uyishaye inyoni ngesihlilingi ontanga babekuhleka. Uzizwe sekungathi awusiye umfana ngokuphelele. Lokhu kuze kukwehlise isithunzi njengomfana lapho usuthola khona ngisho abakhapheyane sebekuchukuluza bekucela inselelo.

Imbuzi

Imbuzi isilwane esibalulukile e-Afrika, kakhulukazi ngaphansi kwesizwe samaZulu. Amazulu abona imbuzi njengesilwane esikhulu kuwo ngangangokuba ihlonishwa ngaphezu kwenkomo imbala. Inkomo yinhle ngobisi lwayo, inyama eningi kanye namandla ayo uma kulinywa. Nembuzi ngokunjalo inyama yayo nobisi lubalulekile kodwa okubaluleke kakhulu kuyo ukuthi iyisilwane esingumuxhumanisi nabadala/ amadlozi (ancestors). Abadala bona babaluleke kakulu esikweni lamaZulu ngokuba izinhlanhla, izicelo, nokuthethelelwa kwamacala kucelwa kubo. Imbuzi ibalulekile futhi uma kugezwa amabhadi.

Ukuhlinzwa Kwembuzi

Ukushintsha ngokushesha komhlaba nokukhula kwempilo yasemadolobheni kwenze abantu abaningi baqhele kwimfuyo ngoba abantu sebeyasebenza abanaso isikhathi sokulusa ngokunjalo futhi abanawo nomhlaba wokulusela. Kodwa iningi labantu alikawayeki amasiko abo. Ngokunjalo lokhu kusebenza emadolobheni sekuphoqe abantu ukuthi bathenge imfuyo emapulazini uma bedinga ukwenza isiko/ umsebenzi. Kuhle ukuqhaphela ukuthi imfuyo noma imbuzi ethengwe epulazini ayifani neyasekhaya. Umehluko ukuthi eyasekhaya iyaziwa ngamadlozi/ izinyanya kanti le, yokuthengwa ayaziwa. Ukuze imbuzi yokuthengwa yamukelwe njengembuzi ezohlatshelwa amdlozi kumele iqale ithengwe ngohlamvu olumhlophe. Loluhlamvu olumhlophe lungaba yimali yesiliva. Uhlamvu loluke uma isithengiwe imbuzi, luyaye lunikwe owesifazane omdala ekhaye ukuthi alusebenzise ngendlela athanda ngayo.

Uma imbuzi isifikile emagcekeni omuzi. Lapho sekungahlelwa ukuthi izohlinzwa nini. Mande inhlinzwe, omdala ekhaya kakhulukazi owesilisa usezoshisa impepho. Impepho umuthi osatshanyana oshiswayo ukuze kuxhunyane namadlozi. Izothi uma isishisiwe impepho mese kubanjwa imbuzi ishunqiselwe ngempepho kwaziswe amadlozi ukuthi ukudla kwawo sekufikile. Uma umcimbi noma isiko lenziwe ngaphandle kwempepho, lowomcimbi noma isiko ngeke liphumelele.

Abafana abancane kusukela eminyakeni eyishumi kuya phezulu bazohlanganyela nomdala ukuze kuhlinzwe imbuzi. Abafana abancane bazobamba imilenze nezimpondo ukuze imbuzi ingapaquzi, mese kuthi lo omdala ayihlinze entanyeni. Kumele kubekhona indishi noma ubheseni omkhulu wokusekela igazi ukuthi lingachitheki phansi. Igazi libalulekile ngoba lenza isidlo okuthiwa ububende. Ububende yigazi lembuzi kanye nenyama yangaphakathi (ithumbu, usu, netwani) kuxutshwe nosawoti. Uma imbuzi isihlinziwe isizodonswa izinyawo ukuze ingaqini.

Uma imbuzi isihlinziwe iyaye ibekwe ogqokweni noma isithebe esikhulu ukuze ikhishwe isikhumba kahle. Uma sekuhlinzwa isikhumba, lo omdala uzosusa isikhumba kusukela entanyeni kuya esifubeni. Isifuba siyazungezwa uma kukhishwa isikhumba. Abafana abancane noma abasizi bazobe beqala besusa isikhumba ezinyaweni. Kuyaye kusetshenziswe nezandla uma sekususwa isikhumba. Kakhulukazi ezindawe ezingasesiswini. Uma imbuzi isiqediwe ukukhishwa isikhumba kuzobe sekukhiswha inyama yangaphakathi, igezwe ikhishwe umswani. Umswani kusuke kuyukudla okusuke kusesiswini sembuzi. Umswani uyaye usetshenziswe uma kushoniwe noma kushadwa. Uma kushoniwe uxutshwa nesiqunga kugezwe ngawo izandla ukuze kususwe amashwa. Uma kushadwa usetshenziswa ngumakoti, ugeza ngawo kuze amukeleke kahle emadlozini. Inyongo yembuzi ibalulekile, akumele iqhume, kumele ikhishwe kahle mese ichonywa emsamu. Uma kushadwa ichonywa ekhanda likamakoti.isilengiswa endlini, emsamu ukuze idliwe abadala kuqala. Isikhumba siyaye simbathiswe imbuzi ukuze ingahlali izinambuzane. Mese kuqeduiwe iyathathwa imbuzi ilengiswe emsamu, imbathiswe umhlwehlwe kanye nesikhumba ukuze izodliwa ngabadala.

Izinto okumele ziqashelwe

  • Uma umuntu wesilisa ehamba emhlabeni, uma sekwenziwa  isiko kumele kuthengwe imbuzi yesilisa. Uma ingatholakali, uhlamvu ekukhulunywe ngalo ekuqaleni kwendaba liyaye lisetshenziswe ukushintsha ubulili bembuzi.
  • Imbuzi emunyama ayisetshenziswa. Umbala omyama esiZweni samaZulu ufaniswa namashwa. Kume kusetshenziswe ihlamvu ukuze kushintswe umbala.
  • Isikabhu asisetshenziselwa ukwenza umsebenzi ngokuba sona asikhali uma sihlinzwa. Ukukhal lokhu kufaniswa nokukhuluma nabadala. Imbuzi yona iyakhala. Yingakhoke isetshenziswa ngoba kukholelwa ukuthi isona silwane esikwazi ukukhuluma nabadala. Isikabhu esenyama kuphela.

 

 

This post is also available in: English

One Response to “Ukuhlinzwa Kwembuzi”

  1. From zinjazofa:

    mhleli

    ngithanda ukwehluka kulokhu okushiwo umbhali mayelana ngesikabhu.

    isikabhu siyawenza umsebenzi hhayi ukuthi imbuzi kuphela , ikuthi sekwajwayeleka kuthiwa imbuzi kanti akuzo-zonke izikhathi lapho imbuzi yenza khona konke.

    amen.

    Posted on August 7, 2014 at 6:51 am #

Leave a Reply


+ 5 = 10